Cao thượng người, xấu xa người là thế. Lời của lòng và câu mẽ đầu môi (VP).
I.
Căn nhà nhỏ những canh khuya vời vợi
Vẫn lo toan tháo cởi những bất hòa
Trái tim lớn đêm ngày quên mệt mỏi
Dệt dải hồng chắp nối bạn gần xa
Không phải ngẫu nhiên mà nhà thơ Việt Phương nói đến Hồ Chí Minh luôn “lo toan tháo cởi những bất hòa?”. Ta hiểu, bất hòa là nói về mâu thuẫn nội bộ, không phải mâu thuẫn địch – ta. Nội bộ “ta” có bất hòa sao?
(Từ địa phương về Trung ương)
Cao Cương – Bí thư cục Đông Bắc sau ngày lập nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, tiếng tăm lừng lẫy, công trạng rất lớn. Khi ông ta tiến hành duyệt binh ở lãnh địa của mình, quần chúng nhân dân thay vì hô “Mao Trạch Đông muôn năm”, lại hô “Cao Cương muôn năm”. Cao là bạn thân lâu năm của Xtalin, nắm quyền cao nhất ở Đông Tam tỉnh, được gọi là “Thái thượng hoàng” vùng Đông Bắc. Lúc bấy giờ, Đặng Tiểu Bình là bí thư cục Tây Nam, chức vụ tương đương Cao, nhưng trên thực tế, địa vị của Cao Cương quan trọng hơn, do vị trí đặc biệt của vùng Đông Bắc.
Trong khi các cánh quân đang buộc phải rút lui khỏi Huế trong Mậu Thân 68 thì Trung đoàn 9 chủ lực do Lê Khả Phiêu làm Chính ủy lại được tăng cường vào chiến trường. Gạo hết, tất cả đều rất khó khăn, dựa vào dân cũng có hạn, vì dân đâu có nhiều gạo mà san sẻ cho bộ đội. Theo tự truyện của nhà sử học Nguyễn Đắc Xuân, ông Trần Anh Liên, Chính ủy cánh Bắc ra lệnh cho Đội công tác thanh niên đi quyên góp lương thực cung cấp cho Trung đoàn 9. Có người kêu lên:
Con người ta khác nhau là ở phong cách. Người nào không có phong cách riêng, phải thấy rằng người đó không có gì hết. Nếu như phong cách của Trường Chinh là từ tốn, nghiêm trang, nói năng cân nhắc thận trọng, ít khi ngắt lời người khác thì phong cách của Lê Duẩn lại sôi nổi, mạnh mẽ, quyết đoán. Một khi ông đã định làm gì là làm ngay hoặc cho phép làm ngay.
Tại rừng Lộc Ninh, Trung ương Cục, Quân ủy Miền với sự chỉ dẫn chi tiết từ Bộ chính trị và Quân ủy Trung ương, đang gấp rút vạch kế hoạch đánh chiếm Sài Gòn. Trời mưa, đường sá lầy lội, ông Thọ lo lắng tốc độ hành quân bị chậm lại trong những vần thơ:
“Bằng cách nào cũng phải chiếm lại Hoàng Sa” – câu nói của Lê Duẩn qua lời bà Bảy Vân, phu nhân của ông, trong một cuộc trả lời phỏng vấn Đài BBC. Cho đến nay, chưa có bất cứ lãnh đạo nào của VN thể hiện quan điểm và quyết tâm sắt đá lấy lại Hoàng Sa như Lê Duẩn. Tầm nhìn sâu sắc của Lê Duẩn về các mưu đồ đen tối của TQ đối với VN đã được lịch sử chứng minh đầy thuyết phục.
Vào ngày 7.5.1988, chưa đầy hai tháng sau kiện Gạc Ma, tướng Lê Đức Anh – bấy giờ là Bộ trưởng Quốc phòng VN có mặt tại Trường Sa nhân cuộc mít tinh kỷ niệm 33 năm ngày thành lập Quân chủng Hải quân. Tại đây, ông đã đọc một bài diễn văn quan trọng. Đáng chú ý là một số đoạn trong bài diễn văn ca ngợi “sự giúp đỡ của TQ đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân ta trong những năm từ 1965 đến 1970 là rất to lớn và có hiệu quả. Nhân dân VN vô cùng biết ơn sự giúp đỡ to lớn đó của nhân dân TQ đã dành cho mình”. Diễn văn tiếp tục khẳng định: “tình sâu nghĩa nặng đó sẽ kéo dài mãi mãi và nhất định nó sẽ xóa nhòa, đi đến xóa hẳn trong ký ức của dân tộc VN những tội lỗi mà các triều đại phong kiến TQ đã gây đau khổ cho dân tộc VN suốt hàng ngàn năm đô hộ”. Ta cũng nhận thấy, mặc dù đoạn kết của bài diễn văn có nói đến các chiến sỹ hy sinh vì Tổ quốc nhưng không hề có một chữ nào trực tiếp nhắc đến 64 người lính VN vừa hy sinh trong nỗ lực bảo vệ đảo Gạc Ma ở Trường Sa.
Ông Nguyễn Tài, con trai nhà văn Nguyễn Công Hoan, người phụ trách an ninh T4 thuộc Trung ương Cục miền Nam, bị Sài Gòn bắt vào tháng 12 năm 1970 trong khi đang từ Bến Tre đi Hồng Ngự để dự cuộc họp Thường vụ cấp ủy do ông Năm Xuân (Mai Chí Thọ) triệu tập khẩn cấp. Lúc đầu, với bình phong là một Đại úy tình báo, được miền Bắc đánh vào, chuẩn bị điều kiện đầy đủ để sang Pháp hoạt động lâu dài, ông đã qua mặt được bộ máy tình báo VNCH và CIA.
Từ hòa bình chuyển sang chiến tranh, có nghĩa là xã hội có một sự chuyển trạng thái đột ngột. Tất nhiên, nó sẽ xuất hiện rất nhiều dấu hiệu khác thường lưu tâm các nhà lãnh đạo. Các dấu hiệu đó có thể diễn ra một cách lớp lang, có thứ tự, có quy luật nhưng cũng có thể diễn ra một cách hỗn độn, khó hiểu, khó nắm bắt. Điều đó càng đòi hỏi các nhà lãnh đạo phải thực sự sáng suốt, nhạy bén nắm bắt tình hình, tìm ra quy luật mới có thể chủ động đối phó có kết quả.
Không có gì khó khăn hơn là dự đoán trước thời điểm nổ ra một cuộc chiến tranh. Lịch sử đã cho thấy điều đó.
NGÀY MƯỜI BẢY THÁNG HAI này, ba mươi tư năm đã trôi qua – thời gian đúng bằng ba cuộc chiến tranh trước đó, nhưng dư âm cuộc chiến biên giới Việt – Trung, dù ngắn ngủi song hết sức ác liệt, vẫn còn day dứt mãi trong lòng người VN. Cho dù ai đó muốn lãng quên nó đi hòng xóa nhòa mọi dấu vết cuộc chiến, bởi “lãng quên đâu có màu” nhưng lịch sử thì không quên, dân chúng VN càng không thể quên – ngay trong những ngày đầu xuân này.
Và trong văn chương VN cũng vậy, dấu ấn cuộc chiến mà nó ghi lại không hề ít. Nói đến văn chương cũng là nói đến lịch sử và từ văn chương – lịch sử hiện ra, gợi lên cho ta thật sống động, đầy cảm xúc. Đây, Thần chiến thắng, một bài thơ của Chế Lan Viên, ca ngợi chiến công của dân tộc ta ngay trong những ngày mà khói lửa chiến tranh trên biên giới phía Bắc còn chưa tan hết.
